Sayvan ne demek eski Türkçe ?

Ozgur

New member
Sayvan Ne Demek? “Eski Türkçe” Sanılan Kelimenin Gerçek Kökeni ve Tarihî Anlamı

Sayvan kelimesini ilk kez eski bir metinde ya da tarihî bir romanda görüp “Acaba eski Türkçede tam olarak ne anlama geliyordu?” diye merak edenlerdenim. Kelime bugün günlük konuşmada pek karşımıza çıkmıyor ama aslında arkasında oldukça ilginç bir kültür tarihi var. Üstelik “sayvan = eski Türkçe bir kelime” şeklindeki yaygın kabulle küçük ama önemli bir düzeltme yapmak gerekiyor.

Çünkü kaynaklara baktığımızda sayvan, köken bakımından Eski Türkçe dönemine ait bir Türkçe kelime değil; Farsça sāye-bān sözünden Türkçeye geçmiş bir alıntı kelime olarak karşımıza çıkıyor. Buna rağmen kelimenin Anadolu Türkçesindeki tarihî kullanımı oldukça eski. 14. yüzyıl metinlerinde görülüyor ve özellikle çadır, otağ, gölgelik ve tören mekânlarıyla bağlantılı kullanımları dikkat çekiyor. İSAM Makaleler+1

Sayvan kelimesinin temel anlamı nedir?

Bugünkü sözlük anlamından başlayalım. Türk Dil Kurumu sözlüklerinde sayvan, temel olarak güneşten veya yağmurdan korunmak amacıyla bir şeyin üzerine yapılan düz ya da eğimli örtü anlamında kullanılıyor. Ayrıca evlere bitişik, önü açık, direkler üzerine oturtulmuş ve üstü örtülü bölüme de sayvan deniliyor. Kelimenin eskimiş bir başka anlamı ise kulak kepçesi. İslami İlimler+1

Dolayısıyla “sayvan” denildiğinde tek bir nesneyi düşünmek biraz eksik kalıyor. Kelimenin kullanım alanını kabaca şöyle toparlayabiliriz:

- Gölgelik

- Tente

- Saçak veya örtü

- Üzeri örtülü, önü açık bölüm

- Çadır veya otağın üst örtüsü

- Bazı eski kullanımlarda kulak kepçesi

Buradaki ortak fikir aslında oldukça ilginç: örtmek, gölgelemek ve korumak.

Bu nedenle sayvan kelimesinin anlamını yalnızca “tente” diye çevirmek tarihî bağlamdaki kullanımını tam karşılamayabiliyor.

Peki gerçekten Eski Türkçe mi?

Bence konunun en önemli noktası burası.

“Eski Türkçe” teknik anlamda Türk dilinin Köktürkçe ve Eski Uygurca gibi daha erken dönemlerini ifade eden bir dönem adıdır. Sayvanın bu döneme ait olduğunu gösteren güvenilir bir kaynak bulunmuyor. Aksine etimolojik kaynaklar kelimeyi Farsça sāyebān ile ilişkilendiriyor. Kelimenin Farsça biçimindeki sāye “gölge”, -bān ise koruyucu veya gözeten anlamı taşıyor. Bu açıdan kelimenin temel fikri “gölge sağlayan/koruyan şey” şeklinde anlaşılabilir. Etimoloji Türkçe+1

Bu yüzden daha doğru ifade şu olur:

Sayvan, Eski Türkçe kökenli değil; tarihî Türkçe metinlerde erken dönemlerden itibaren kullanılan Farsça kökenli bir alıntı kelimedir.

Bu ayrım neden önemli? Çünkü Türkçenin tarihî gelişiminde başka dillerden alınan kelimeler son derece doğal bir süreçtir. Türkçe, özellikle İslamiyet sonrasında Farsça ve Arapçadan çok sayıda kelime almış, bu kelimelerin önemli bir bölümü Türkçenin ses ve dil bilgisi sistemine uyarlanmıştır.

Sayvan da bunun güzel örneklerinden biridir.

Sayvanın en eski Türkçe örnekleri ne zamana gidiyor?

Kelimenin tarihî Türkçe açısından dikkat çekici tarafı burada ortaya çıkıyor.

Akademik çalışmalarda Mesud b. Ahmed'in 1354 tarihli Süheyl ü Nevbahâr tercümesinde sayvan kelimesinin “gölgelik” anlamıyla kullanıldığı belirtiliyor. İlgili beyitte:

“çadırlar kuralum u sayvanumuz / düzelim şehane bu eyvanumuz”

ifadesi yer alıyor. Araştırmacı Sadettin Özçelik bu örnekteki sayvan kelimesini açıkça “gölgelik” olarak açıklıyor ve kelimenin Farsça sâyebân biçiminden geldiğini belirtiyor. İSAM Makaleler+1

Burada önemli bir ayrıntı var: 1354 tarihi, kelimenin Türkçeye tam olarak o yıl girdiği anlamına gelmez. Yazılı bir metinde gördüğümüz ilk veya erken tanıklık, kelimenin günlük konuşmada daha önce kullanılmadığını kanıtlamaz.

Dil tarihçiliğinde bu ayrım çok önemlidir. Bir kelimenin “ilk yazılı tanığı” ile “dile ilk giriş tarihi” aynı şey değildir.

Dede Korkut'taki “ala sayvan” ne demek?

Sayvan kelimesinin en etkileyici tarihî örneklerinden biri Dede Korkut Kitabıdır.

“Dirse Han Oğlu Boğaç Han” boyunun başlarında Han Bayındır'ın büyük toyundan söz edilirken şöyle bir tasvir yapılır:

“Şâmî günlügi yir yüzine dikdürmiş idi. Ala sayvanı gök yüzine aşanmış idi.”

Bu ifade farklı çalışmalarda “ala sayvanı gök yüzüne aşanmış idi” şeklinde de aktarılıyor. Akademik araştırmalarda söz konusu kullanım doğrudan sayvan kelimesinin tarihî anlamını incelemek için de kullanılmıştır. İSAM Makaleler+1

Buradaki sahneyi bugünün kelimeleriyle zihnimizde canlandırırsak, Bayındır Han'ın düzenlediği büyük bir tören alanı düşünelim. Büyük çadırlar kurulmuş, üstleri geniş örtülerle kapatılmış, alan hem gösterişli hem de korunaklı hâle getirilmiş.

Dolayısıyla burada sayvanı basitçe “şemsiye” diye düşünmek bence yanlış bir görüntü oluşturur.

Daha geniş, törensel ve mimari bir örtü sistemi söz konusudur.

Dede Korkut'ta benzer ifadelerin farklı boylarda tekrar edilmesi de bunun sıradan bir ev eşyasından ziyade tören ve otağ kültürünün parçası olduğunu düşündürüyor. Bir araştırmada bu ifade Dirse Han Oğlu Boğaç Han, Bamsı Beyrek, Uruz Bey ve Yigenek boyları bağlamında ayrı ayrı gösteriliyor. Nek

Sayvan neden çadır ve otağla birlikte kullanılıyor?

Bunun cevabı biraz mimarlık, biraz iklim, biraz da sosyal tarih üzerinden okunabilir.

Öncelikle geniş bir açık alanda yaşayan veya tören düzenleyen topluluklar için üst örtü yalnızca dekoratif değildir. Güneşten korunma, yağmurdan kaçınma, insanların bir arada oturabilmesi ve belirli bir alanın sınırlandırılması gibi çok pratik işlevleri vardır.

Sayvanın “gölgelik” anlamı buradan hareketle oldukça mantıklı hale geliyor.

Fakat mesele yalnızca fiziksel koruma da değil.

Dede Korkut'taki Bayındır Han tasvirinde sayvanın yanında ipek halılar, otağlar ve büyük bir toy bulunur. Dolayısıyla sayvan, tören alanının görsel ve sosyal düzeninin de bir parçasıdır. İSAM Makaleler

Başka bir ifadeyle, sayvanı bir tür “üst örtülü sosyal alan” olarak düşünmek daha açıklayıcı olabilir.

Bugünkü düğünlerde kurulan büyük tente sistemlerini, açık hava etkinliklerinin üzerindeki gölgelikleri veya geleneksel köy evlerinin sundurma benzeri bölümlerini düşünürsek kavram biraz daha anlaşılır hale geliyor.

“Sayvan” ile “sundurma” aynı şey mi?

Tam olarak aynı şey değil ama işlev bakımından örtüşen tarafları var.

Modern Türkçede “sundurma” dediğimiz yapı genellikle bir binanın önünde veya yanında bulunan, üstü örtülü ve açık ya da yarı açık mekândır.

Sayvan ise tarihî kullanımlarda daha geniş bir anlam alanına sahip. Sadece eve bitişik bir yapı değil, bir nesnenin üzerindeki örtüden çadır sayvanına kadar farklı şeyleri ifade edebiliyor.

Güzel Sanatlar Terimleri Sözlüğü'nde de mimarlık bağlamında sayvan, güneşten korunmak amacıyla üzerine konulan düz veya eğik örtü olarak açıklanıyor. Bu nedenle modern mimarlık terminolojisinde “sundurma”, “saçak”, “tente” ve “gölgelik” kelimeleriyle bağ kurmak mümkün olsa da tarihî metinlerde bunları bire bir eş anlamlı kabul etmek doğru olmaz. Sözce
 
Üst